Zespół jelita drażliwego - objawy i kiedy do lekarza

Co to jest zespół jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego (IBS, od irritable bowel syndrome) to przewlekłe zaburzenie czynnościowe przewodu pokarmowego. Czynnościowe znaczy, że jelito wygląda w badaniach prawidłowo, nie ma w nim zapalenia, owrzodzeń ani guza, ale pracuje nieprawidłowo. Zaburzona jest motoryka jelita i sposób, w jaki mózg odbiera bodźce z brzucha. Dlatego bodziec, który u zdrowej osoby przechodzi niezauważony, u pacjenta z IBS wywołuje ból. To zjawisko nazywa się nadwrażliwością trzewną.

IBS dotyczy około 10 procent dorosłych i częściej rozpoznaje się go u kobiet. Pierwsze objawy pojawiają się zwykle między 20. a 40. rokiem życia. Choroba nie skraca życia i nie przechodzi w nowotwór, ale potrafi mocno obniżyć komfort codzienny, bo objawy są nieprzewidywalne i krępujące.

Główne objawy IBS

Objawem osiowym jest ból brzucha powiązany z wypróżnieniem. Ból często słabnie po oddaniu stolca albo zmienia się razem ze zmianą częstości i wyglądu stolca. To właśnie ten związek odróżnia IBS od zwykłej, przelotnej niestrawności.

• Nawracający ból lub dyskomfort brzucha, zwykle w podbrzuszu, często ustępujący po wypróżnieniu.
• Wzdęcia i uczucie pełności, które nasilają się w ciągu dnia, zwłaszcza po posiłkach.
• Zmiana częstości wypróżnień: biegunka, zaparcia albo objawy naprzemienne.
• Zmiana konsystencji stolca, od twardego i grudkowatego po luźny i wodnisty.
• Uczucie niepełnego wypróżnienia, parcie, obecność śluzu w stolcu.
• Nasilanie objawów pod wpływem stresu i niektórych pokarmów.

Kryteria rozpoznania (kryteria rzymskie)

Lekarze rozpoznają IBS na podstawie objawów, korzystając z tak zwanych kryteriów rzymskich IV. Zgodnie z nimi mowa o zespole jelita drażliwego, gdy nawracający ból brzucha występuje średnio co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie 3 miesiące, a objawy trwają od co najmniej pół roku. Ból musi wiązać się z co najmniej dwiema cechami: z wypróżnieniem, ze zmianą częstości wypróżnień albo ze zmianą konsystencji stolca. Nie ma jednego badania krwi ani obrazowego, które potwierdza IBS, dlatego rozpoznanie stawia się po zebraniu wywiadu i wykluczeniu innych chorób.

Postacie zespołu jelita drażliwego

W zależności od dominującego zaburzenia rytmu wypróżnień wyróżnia się kilka postaci. Podział ma znaczenie praktyczne, bo wpływa na dobór leczenia.

W postaci ze skurczami i bólem lekarz sięga po lek rozkurczowy, na przykład Duspatalin z mebeweryną, a przy naprzemiennych zaburzeniach motoryki po Debretin z trimebutyną.

Co wywołuje i nasila objawy

IBS nie ma jednej przyczyny. Składa się na niego zaburzona motoryka jelit, nadwrażliwość trzewna, zmiany w mikrobiocie jelitowej oraz zaburzona komunikacja na osi mózg-jelito. U części pacjentów objawy startują po ostrej infekcji jelitowej, to tak zwany poinfekcyjny IBS. Do typowych wyzwalaczy zaostrzeń należą stres, niektóre pokarmy bogate w fermentujące węglowodany, kofeina, alkohol, tłuste posiłki i nieregularne jedzenie.

Czym IBS różni się od innych chorób jelit

Warto odróżnić IBS od chorób organicznych. W nieswoistych zapaleniach jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna czy wrzodziejące zapalenie jelita grubego, pojawiają się krew w stolcu, gorączka, spadek masy ciała i nieprawidłowe wyniki badań. Celiakia daje przewlekłą biegunkę i niedobory, a jej podstawą jest reakcja na gluten. IBS z definicji nie uszkadza jelita i nie daje objawów alarmowych. Jeśli obraz jest niejasny, lekarz zleca badania, żeby wykluczyć te choroby.

Objawy alarmowe, które nie pasują do IBS

Jak wygląda diagnostyka

Podstawą jest rozmowa z lekarzem i badanie brzucha. Przy typowym obrazie bez objawów alarmowych rozpoznanie można postawić bez rozległych badań. W razie wątpliwości lekarz zleca morfologię, markery stanu zapalnego, badania w kierunku celiakii, kalprotektynę w kale (wskaźnik zapalenia jelit) oraz, u części pacjentów, kolonoskopię. Cel to nie tyle potwierdzenie IBS, ile wykluczenie chorób, które dają podobne objawy.

Leczenie objawów IBS

Leczenie łączy dietę, styl życia i leki. Pomagają regularne posiłki, ograniczenie fermentujących węglowodanów w ramach diety low FODMAP, aktywność fizyczna i praca nad redukcją stresu. Wśród leków na receptę największą rolę odgrywają preparaty rozkurczowe, które łagodzą ból i skurcze, oraz leki regulujące motorykę. Konkretny lek i plan dobiera lekarz na podstawie tego, jaka postać IBS dominuje.

Kiedy skonsultować objawy

Jeśli ból brzucha, wzdęcia i zmiana rytmu wypróżnień utrzymują się od tygodni i utrudniają codzienne funkcjonowanie, omów je z lekarzem. Lekarz oceni objawy, wykluczy sygnały alarmowe i zaproponuje leczenie. W wielu przypadkach połączenie diety, zmian stylu życia i leku rozkurczowego wyraźnie zmniejsza dolegliwości.

Najczęstsze pytania