Jelito drażliwe - objawy, przyczyny i leczenie zespołu jelita drażliwego

Czym jest zespół jelita drażliwego

Zespół jelita drażliwego, w skrócie ZJD lub IBS od angielskiego irritable bowel syndrome, należy do zaburzeń czynnościowych przewodu pokarmowego. Oznacza to, że jelito jest zbudowane prawidłowo i w badaniach nie widać w nim zmian chorobowych, a mimo to pracuje w sposób, który wywołuje dolegliwości. Kluczem jest tu współpraca jelita z układem nerwowym, bywa ona zaburzona, a jelito staje się nadwrażliwe na bodźce, które u zdrowej osoby nie dają objawów.

IBS dotyczy według szacunków około jednej na dziesięć osób, częściej kobiet, a pierwsze objawy pojawiają się zwykle u młodych dorosłych. To schorzenie przewlekłe, o zmiennym przebiegu: okresy nasilenia dolegliwości przeplatają się z okresami spokoju. Ważne, że jelito drażliwe nie prowadzi do uszkodzenia jelita, nie zwiększa ryzyka raka jelita grubego ani nie skraca życia. Bywa jednak uciążliwe i potrafi utrudniać pracę, podróże czy życie towarzyskie.

Objawy jelita drażliwego

Obraz IBS jest u każdego trochę inny, ale zestaw głównych dolegliwości powtarza się i wiąże się z wypróżnieniami.

• Nawracający ból lub skurcze brzucha, najczęściej w podbrzuszu, zwykle nasilające się przed wypróżnieniem i łagodniejące po nim.
• Wzdęcia i uczucie pełności, które często narastają w ciągu dnia.
• Zmiana rytmu wypróżnień: biegunka, zaparcia lub naprzemiennie jedno i drugie.
• Zmiana wyglądu stolca oraz uczucie niepełnego wypróżnienia, czasem domieszka śluzu.
• Nasilenie objawów po posiłkach, w stresie lub u kobiet w okolicy miesiączki.

W zależności od tego, jak wypada stolec, wyróżnia się kilka postaci choroby. Ma to znaczenie, bo od postaci zależy dobór leczenia.

Przyczyny zespołu jelita drażliwego

IBS nie ma jednej przyczyny. To raczej wynik kilku nakładających się mechanizmów, które u danej osoby układają się w indywidualną całość. Najczęściej wymienia się:

• Zaburzenia osi jelito-mózg, czyli nieprawidłową komunikację między układem nerwowym a jelitem, przez którą sygnały z brzucha są odbierane jako ból.
• Nadwrażliwość trzewną, gdy jelito reaguje bólem na bodźce takie jak rozciąganie gazem, które u zdrowej osoby są neutralne.
• Nieprawidłową motorykę, czyli zbyt szybkie lub zbyt wolne przesuwanie treści przez jelito.
• Zmiany mikrobioty jelitowej i niekiedy niewielki, przewlekły stan zapalny błony śluzowej.
• Przebytą infekcję przewodu pokarmowego, po której objawy IBS mogą się utrzymać (tak zwana postać poinfekcyjna).
• Stres, lęk i nastrój oraz czynniki dietetyczne, które nie wywołują choroby same z siebie, ale wyraźnie nasilają objawy.

Dlatego skuteczne postępowanie zwykle nie polega na jednym leku, tylko łączy dietę, pracę nad stresem i leczenie farmakologiczne dobrane do dominujących objawów.

Diagnostyka: kryteria rzymskie i badania

Rozpoznanie IBS jest przede wszystkim kliniczne, opiera się na objawach i wykluczeniu innych chorób, a nie na jednym badaniu potwierdzającym. Lekarze posługują się tak zwanymi kryteriami rzymskimi. Zgodnie z nimi o zespole jelita drażliwego mówimy, gdy nawracający ból brzucha występuje średnio co najmniej jeden dzień w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące i wiąże się z co najmniej dwoma cechami: związkiem z wypróżnieniem, zmianą częstości wypróżnień lub zmianą wyglądu stolca. Objawy powinny zaczynać się co najmniej pół roku przed rozpoznaniem.

Aby wykluczyć inne przyczyny, lekarz może zlecić podstawowe badania: morfologię krwi, CRP, kalprotektynę w kale (pomaga odróżnić IBS od nieswoistych chorób zapalnych jelit) oraz badania w kierunku celiakii, czasem ocenę tarczycy. Przy objawach alarmowych albo po pięćdziesiątym roku życia zwykle wskazana jest kolonoskopia.

Leczenie jelita drażliwego

Celem leczenia nie jest usunięcie choroby, tylko opanowanie objawów i utrzymanie ich pod kontrolą na co dzień. Terapia opiera się na trzech filarach: diecie, stylu życia oraz lekach.

Dieta i styl życia

Podstawą jest regularne jedzenie mniejszych posiłków, ograniczenie potraw tłustych, dużych ilości kofeiny i alkoholu oraz odpowiednie nawodnienie. W postaci zaparciowej pomaga błonnik rozpuszczalny, na przykład babka płesznik. Coraz szerzej stosuje się protokół low FODMAP, czyli czasowe ograniczenie fermentujących węglowodanów, które u wielu osób nasilają wzdęcia i ból. Dietę FODMAP najlepiej prowadzić pod okiem dietetyka, bo składa się z faz eliminacji i ponownego wprowadzania produktów. Duże znaczenie mają też ruch, sen i praca nad stresem, w tym techniki relaksacyjne oraz, w uzasadnionych przypadkach, terapia poznawczo-behawioralna.

Leki stosowane w IBS

Farmakoterapię dobiera lekarz do dominujących objawów. Poniżej najczęściej stosowane grupy leków wraz z uczciwym statusem dostępności.

W uporczywym bólu, który nie ustępuje po standardowym leczeniu, lekarz może rozważyć małe dawki leków modulujących odczuwanie bólu w osi jelito-mózg. Taka decyzja zawsze należy do lekarza i wymaga indywidualnej oceny. Więcej o dwóch najczęściej przepisywanych lekach na receptę przeczytasz na osobnych stronach.

Jak uzyskać e-receptę na leki na IBS

• Wypełniasz wywiad medyczny o objawach, dotychczasowym leczeniu i przyjmowanych lekach
• Opłacasz konsultację, 59 zł
• Lekarz analizuje wniosek i, jeśli nie ma przeciwwskazań, wystawia e-receptę
• Kod odbierasz na e-mail, jest też widoczny w koncie pacjenta (IKP). Jeśli lekarz odmówi, otrzymujesz pełny zwrot

Najczęstsze pytania